Kamu Hukuku

İnsan Üzerinde Deney

İnsan Üzerinde Deney Yapılabilir mi?

Hukuki açıdan klinik araştırmalarda terazinin iki kesesi arasında, denge korunmak zorundadır. Daha açık bir ifade ile klinik araştırmalarda bir tarafta bilimsel araştırma özgürlüğü ve bu bağlamda tıp biliminin geliştirilmesi ve insan sağlığını koruma yükümlülüğü; diğer tarafta ise araştırma gönüllüsünün sağlığını, dolayısıyla vücut bütünlüğü ve hayatını koruma yükümlülüğü mevcuttur. Ceza Hukuku bu alanda korumayı sağlama bakımından önemli bir görevi yerine getirmektedir. Bu kapsamda Türk Ceza Yasası 90. maddesinde düzenlenen İnsan Üzerinde Deney Suçu iki farklı şekilde (insan üzerinde bilimsel deney ve insan üzerinde tedavi amaçlı deneme) vuku bulmaktadır.

Türk Ceza Yasası 90. maddesinin gerekçesi ışığında konuyu ele alırsak; tıp biliminin en önemli amacı insan sağlığını korumak ve hastalıklara çare bulmaktır. Bu amaç doğrultusunda tıp, sürekli olarak kendini yenilemektedir. Nihai uygulama alanı insan olan bir disiplindeki gelişmelerin önü kesilemeyeceği gibi, bu konudaki çalışmalar tamamen kontrol dışı da bırakılamaz. Bu düşünceyle madde, sağlıklı ve hasta insanlar üzerinde yapılacak biyotıbbi deney ve denemeleri kural olarak cezalandırmakta; ancak belirli şartların bir arada gerçekleşmesi hâlinde ise, açıklanan rızaya hukuki geçerlilik tanımaktadır.

Düzenlemede deney terimi bilimsel çalışmanın ilk aşamalarına yönelik olarak kullanılmıştır. Deneme ise bilimsel amaçlı deney sonuçlarının; henüz bir kesinliğe varmasa da, hastalığın tedavisi konusunda ulaştığı somut bazı faydalarından yola çıkarak hasta bir insana uygulanması işlemidir.

Her ne kadar yeni bir tedavi metodunun geliştirilmesine veya hastanın iyileştirilmesine hizmet etse de deney ve denemelerin gerçekleştirilmesinde, tıbbi olarak kabul görmüş yöntemlere nazaran daha katı şartların yerine getirilmesi gerekecektir. Bunun sebebi yöntemin henüz tanınmaması ve tedavi için en doğru metot olduğunun henüz ispatlanmış olmamasıdır.

insan üzerinde deney

  İnsan Üzerinde Deney

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu 90. maddesinde, insan üzerinde deney yapma eylemi prensip olarak suç kabul edilmiş ve bir ile üç yıl arasında hapis cezası yaptırımına bağlanmıştır. Bununla birlikte tıp biliminin önemi ve gelişimi açısından, insan üzerinde deney eylemi külliyen cezai yaptırım gerektiren bir eylem olarak kabul edilmemiş, bilimsel deneyin belirli koşullar altında yapılmasının, fiili hukuki hale getireceği hüküm altına alınmıştır. Bu koşullar maddenin ikinci fıkrasında;

  1. Deneyle ilgili olarak yetkili kurul veya makamlardan gerekli iznin alınmış olması,
  2. Deneyin öncelikle insan dışı deney ortamında veya yeterli sayıda hayvan üzerinde yapılmış olması,
  3. İnsan dışı deney ortamında veya hayvanlar üzerinde yapılan deneyler sonucunda ulaşılan bilimsel verilerin, varılmak istenen hedefe ulaşmak açısından bunların insan üzerinde de yapılmasını gerekli kılması,
  4. Deneyin, insan sağlığı üzerinde öngörülebilir zararlı ve kalıcı bir etki bırakmaması,
  5. Deney sırasında kişiye insan onuruyla bağdaşmayacak ölçüde acı verici yöntemlerin uygulanmaması,
  6. Deneyle varılmak istenen amacın, bunun kişiye yüklediği külfete ve kişinin sağlığı üzerindeki tehlikeye göre daha ağır basması,
  7. Deneyin mahiyet ve sonuçları hakkında yeterli bilgilendirmeye dayalı olarak açıklanan rızanın yazılı olması ve herhangi bir menfaat teminine bağlı bulunmaması, şeklinde sıralanmıştır.

Madde metninde bu koşullara ek olarak, çocuklar üzerinde bilimsel deneyin cezai sorumluluğu gerektirmemesi için;

  1. Yapılan deneyler sonucunda ulaşılan bilimsel verilerin, varılmak istenen hedefe ulaşmak açısından bunların çocuklar üzerinde de yapılmasını gerekli kılması,
  2. Rıza açıklama yeteneğine sahip çocuğun kendi rızasının yanı sıra ana ve babasının veya vasisinin yazılı muvafakatinin de alınması,
  3. Deneyle ilgili izin verecek yetkili kurullarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanının bulunması koşullarının da gerçekleşmiş olması şartı öngörülmüştür.
Madde metninde sıralanan bu koşullar, birbirine alternatif olarak belirtilmemiş, somut olayda her bir koşulun gerçekleşmiş olması aranmıştır.
Maddenin beşinci fıkrası hükmünce, insan üzerinde deney suçu neticesinde, mağdurun yaralanması yahut ölmesi halinde, kasten öldürme yahut kasten yaralama suçuna ilişkin hükümler uygulanacaktır.

  Hastalar Üzerinde Tedavi Amaçlı Deneme

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu 90. maddesi dördüncü fıkrasında, rıza olmaksızın hasta üzerinde yapılan tedavi amaçlı denemeler suç olarak kabul edilmiş ve bir yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür. İnsan üzerinde deney suç tipinde olduğu gibi, hastalar üzerinde tedavi amaçlı deneme suç tipinde de, belirli koşulların varlığı halinde eylem suç niteliğinde olmayacaktır. Bu koşullar;

  1. Hastanın rızasının mevcudiyeti
    Açıklanan rızanın hukuken geçerli olabilmesi için, denemenin mahiyet ve sonuçları hususunda hastanın yeterli olarak bilgilendirilmesi ve buna dayanarak alınan rızanın yazılı olmasıdır.
  2. Bilinen tıbbi yöntemlerin hasta üzerinde sonuç vermeyeceğinin anlaşılmış olması,
    Denemenin hasta üzerinde gerçekleştirilebilmesi için, bilinen tedavi yöntemlerinin tamamının hasta üzerinde denenmiş olması şart değil, bu yöntemlerden sonuç alınamayacağının anlaşılması yeterlidir.
  3. Tedavinin uzman hekim tarafından hastane ortamında gerçekleştirilmesidir.

Ek Bilgiler

İnsan Üzerinde Deney Suçu neticesinde hükmedilen ceza adli para cezasına çevrilebilir.

İnsan Üzerinde Deney Suçu neticesinde hükmedilen ceza hususunda hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilebilir.

İnsan Üzerinde Deney Suçu neticesinde hükmedilen ceza hakkında erteleme hükümlerinin uygulanması mümkündür.

İnsan Üzerinde Deney Suçu uzlaşmaya tabi suçlardan değildir.

İnsan Üzerinde Deney Suçu şikayete tabi suçlardan değildir.

İnsan Üzerinde Deney Suçu yargılamalarında olağan dava zamanaşımı süresi 8 yıldır.

İnsan Üzerinde Deney Suçu hakkında yargılama yapmaya görevli mahkeme Asliye Ceza Mahkemeleridir.

 

Kaynak
Soyaslan, Doğan | Ceza Hukuku Özel HükümlerÜnver, Yener | İnsan Üzerinde Deney ve Deneme Suçları
Etiketler
Daha Fazla Göster

İlgili Makeleler

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Dikkatinizi Çekebilir!

Close
Close
Close